Phát huy vai trò nhân tố chủ quan trong huấn luyện chiến đấu gắn với nâng cao năng lực số của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân khu 3 hiện nay

Từ khóa: Hạ sĩ quan, binh sĩ; huấn luyện chiến đấu; năng lực số; nhân tố chủ quan; Quân khu 3.

Abstract: In response to the requirements of building the Vietnam People’s Army into a “revolutionary, regular, elite, and modern” force, and under the impact of digital transformation, it is essential to promote the role, proactiveness, and creativity of non-commissioned officers and soldiers, in close connection with enhancing their digital competence, a key factor in adapting to high-tech training and combat models. Practical experience in Military Zone 3 shows that training quality depends on the effective combination of human factors and technological proficiency. Therefore, comprehensively developing awareness, thinking, and digital skills among non-commissioned officers and soldiers is an urgent requirement that contributes to improving training quality and strengthening the ideological and scientific foundation for building the army in the new revolutionary phase.

Keywords: Non-commissioned officers and soldiers; combat training; digital competence; subjective factors; Military Zone 3.

Ảnh minh họa.

1. Vai trò của nhân tố chủ quan trong huấn luyện chiến đấu gắn với nâng cao năng lực số của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân khu 3

Sẵn sàng chiến đấu là một trong những nhiệm vụ chính trị trung tâm, có ý nghĩa sống còn trong hoạt động quân sự, đặc biệt đối với các đơn vị chủ lực của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong đó, Quân khu 3 giữ vai trò chiến lược của hệ thống quốc phòng Việt Nam, đặt dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, có vai trò rất quan trọng trong việc xây dựng, tổ chức lực lượng, huấn luyện và sẵn sàng chiến đấu, góp phần trực tiếp tạo thành sức mạnh chiến đấu vững chắc của Quân đội ta.

Nhân tố chủ quan của hạ sĩ quan, binh sĩ là tổng thể các yếu tố nội tại như nhận thức, ý chí, niềm tin, tình cảm, thể trạng, kỹ năng, thái độ và năng lực hành động, quyết định tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong hoạt động huấn luyện. Đây là yếu tố bên trong, mang tính chủ động và quyết định hiệu quả thực hiện nhiệm vụ. Huấn luyện chiến đấu là nhiệm vụ trung tâm, thường xuyên, giữ vai trò quyết định đối với chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu và khả năng sẵn sàng chiến đấu của các đơn vị lực lượng vũ trang. Trong đó, hạ sĩ quan, binh sĩ, những người trực tiếp tham gia thực hiện nhiệm vụ huấn luyện đóng vai trò chủ thể trung tâm, giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình tổ chức và triển khai nhiệm vụ. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, con người là nhân tố quyết định trong mọi sự nghiệp cách mạng, trong đó có sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Do vậy, phát huy nhân tố chủ quan của hạ sĩ quan, binh sĩ không chỉ là yêu cầu thực tiễn, mà còn là sự phát triển một cách khoa học của tư tưởng cách mạng và quân sự Việt Nam.

Trong bối cảnh hiện nay, đẩy mạnh hiện đại hóa quân đội, chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức huấn luyện, đặt ra yêu cầu mới đối với đội ngũ quân nhân trong việc thích ứng và làm chủ môi trường huấn luyện số hóa. Ở đó, năng lực số trở thành điều kiện thiết yếu để phát huy vai trò chủ thể của hạ sĩ quan, binh sĩ trong huấn luyện chiến đấu. Năng lực số không chỉ dừng lại ở khả năng sử dụng thiết bị công nghệ, mà còn phản ánh trình độ tư duy, năng lực tiếp cận, xử lý và sáng tạo thông tin trong môi trường số. Đây chính là nền tảng để quân nhân chủ động tiếp cận tri thức quân sự hiện đại, khai thác hiệu quả trang bị kỹ thuật số, vận hành phần mềm mô phỏng và tổ chức huấn luyện trong điều kiện chiến tranh công nghệ cao.

Thực tiễn tại Quân khu 3 cho thấy, chất lượng huấn luyện chiến đấu ngày càng phụ thuộc vào sự kết hợp hiệu quả giữa nhân tố con người và trình độ làm chủ công nghệ. Tuy nhiên, quá trình phát huy vai trò nhân tố chủ quan của hạ sĩ quan, binh sĩ trong thực tiễn vẫn còn những hạn chế. Một bộ phận quân nhân còn thụ động trong tiếp cận công nghệ, kỹ năng ứng dụng thiết bị huấn luyện hiện đại và phần mềm mô phỏng còn thấp, chưa khai thác hiệu quả nguồn tài liệu điện tử phục vụ huấn luyện. Những bất cập này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng huấn luyện, mà còn cho thấy mối quan hệ giữa năng lực số và nhân tố chủ quan chưa được nhận thức đầy đủ và phát triển đúng mức.

Trong môi trường tác chiến số hóa hiện nay, năng lực số trở thành một yếu tố không thể tách rời nhân tố chủ quan, là phương tiện và cũng là động lực để mỗi cá nhân phát huy vai trò chủ thể xuyên suốt quá trình huấn luyện. Mối quan hệ giữa năng lực số và nhân tố chủ quan là mối quan hệ biện chứng: nhân tố chủ quan tạo điều kiện cho việc tiếp cận, phát triển năng lực số, đồng thời chính năng lực số lại là yếu tố thúc đẩy sự hoàn thiện nhân cách quân nhân, làm giàu thêm nội dung và biểu hiện của nhân tố chủ quan trong thực tiễn.

Từ đó có thể khẳng định: năng lực số không chỉ là công cụ hỗ trợ huấn luyện mà còn là thước đo trình độ phát triển của nhân tố chủ quan trong điều kiện hiện đại. Hạ sĩ quan, binh sĩ có năng lực số vững vàng, họ sẽ chủ động hơn trong tiếp cận tri thức mới, linh hoạt trong xử trí tình huống huấn luyện có tính chất phức tạp, cùng với đó thúc đẩy việc ứng dụng các sáng kiến, sáng chế mô hình học cụ có hiệu quả, đồng thời, phát huy tính sáng tạo, tích cực trong học tập, không ngừng đổi mới phương pháp huấn luyện, rèn luyện, thể hiện rõ tinh thần tự học và trách nhiệm cá nhân trong thực hiện nhiệm vụ huấn luyện sẵn sàng chiến đấu và chiến đấu, góp phần quan trọng vào xây dựng đơn vị vững mạnh “Mẫu mực, tiêu biểu”.

Do vậy, phát triển toàn diện nhân tố chủ quan của hạ sĩ quan, binh sĩ trong thời kỳ chuyển đổi số phải gắn chặt với việc nâng cao năng lực số, đây không chỉ là yêu cầu thường xuyên, mà còn mang tính cấp thiết của nhiệm vụ huấn luyện có chiến lược lâu dài nhằm hình thành lớp quân nhân có phẩm chất năng lực, toàn diện, tinh thông về kỹ thuật công nghệ, bản lĩnh về lập trường chính trị, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại” trong tình hình mới.

2. Thực trạng phát huy vai trò nhân tố chủ quan trong huấn luyện chiến đấu gắn với nâng cao năng lực số của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân khu 3 hiện nay

Qua khảo sát thực tiễn tại một số đơn vị thuộc Quân khu 3, có thể thấy quá trình triển khai chủ trương này bước đầu đã ghi nhận những kết quả tích cực. Nổi bật là tinh thần trách nhiệm, ý thức tự giác và thái độ nghiêm túc trong học tập, rèn luyện của đại đa số chiến sĩ. Trong nhiều đơn vị, hầu hết hạ sĩ quan, binh sĩ hiện nay đều có trình độ trung học phổ thông, một số đã qua đại học, cao đẳng, dễ tiếp cận và thích nghi với các công nghệ số, cùng với đó, việc nắm vững mục tiêu, yêu cầu của huấn luyện chiến đấu, hạ sĩ quan, binh sĩ đã từng bước làm chủ kỹ năng sử dụng các thiết bị số, phần mềm mô phỏng huấn luyện chiến thuật, bắn đạn thật, điều lệnh đội ngũ. Bên cạnh đó, là tinh thần học hỏi, tiếp thu công nghệ tốt, tinh thần trách nhiệm, yêu ngành yêu nghề, nhiều quân nhân chủ động học tập kỹ năng số, phần mềm quân sự, mô hình mô phỏng huấn luyện, chủ động đề xuất cách làm mới, sáng kiến cải tiến kỹ thuật hỗ trợ huấn luyện số.v.v. Thực tế tại Trung đoàn 8 (Sư đoàn 395), nhiều quân nhân đã chủ động nghiên cứu và ứng dụng phần mềm mô phỏng huấn luyện bắn súng AK, qua đó rút ngắn thời gian tiếp cận, đồng thời nâng cao độ chính xác, phản xạ xử trí tình huống trong mọi điều kiện. Tại Lữ đoàn Pháo binh 454 và Lữ đoàn Phòng không 214 việc kết hợp giữa thiết bị số và giáo trình truyền thống đã giúp hạ sĩ quan, binh sĩ nhanh chóng hình thành tư duy thao tác hiệp đồng, làm quen với môi trường chiến trường giả định đa dạng, phức tạp.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả bước đầu, thực tiễn cũng cho thấy vẫn còn không ít những hạn chế trong việc phát huy vai trò nhân tố chủ quan gắn với năng lực số. Một bộ phận hạ sĩ quan, binh sĩ vẫn còn tư tưởng thụ động, trông chờ, chưa thực sự chủ động trong việc tiếp cận công nghệ mới. Một số chưa nhận thức rõ vai trò của năng lực số trong huấn luyện hiện đại, dẫn đến tâm lý e ngại khi tiếp cận các thiết bị kỹ thuật cao hoặc phần mềm mô phỏng. Có hiện tượng một số đơn vị vẫn nặng về huấn luyện truyền thống, thiếu linh hoạt trong đổi mới phương pháp, chưa phát huy được hiệu quả tương tác giữa con người và công nghệ. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả huấn luyện, mà còn kìm hãm quá trình thích nghi với tác chiến hiện đại trên chiến trường công nghệ cao trong tương lai. Tại một số đơn vị phòng thủ địa phương, do điều kiện cơ sở vật chất hạn chế, chiến sĩ ít có cơ hội tiếp cận thiết bị công nghệ mới, dẫn đến sự chênh lệch trong trình độ và tư duy tác chiến số giữa các lực lượng.

Phân tích sâu nguyên nhân của những hạn chế này, có thể thấy yếu tố nhận thức vẫn là rào cản lớn nhất. Một bộ phận cán bộ trực tiếp huấn luyện chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của chuyển đổi số trong lĩnh vực quân sự, chưa chủ động cập nhật phương pháp tổ chức huấn luyện hiện đại. Công tác giáo dục, định hướng nâng cao năng lực số cho hạ sĩ quan, binh sĩ ở một số đơn vị còn mang tính hình thức, thiếu trọng tâm, chưa gắn với nhiệm vụ cụ thể của từng đơn vị, từng cá nhân. Trong khi đó, cơ chế kiểm tra, đánh giá, biểu dương, khen thưởng các sáng kiến, nỗ lực ứng dụng công nghệ của hạ sĩ quan, binh sĩ còn thiếu cụ thể, chưa tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy sự đổi mới tư duy và hành động trong huấn luyện. Ngoài ra, sự thiếu đồng bộ trong đầu tư trang thiết bị công nghệ thông tin, hạ tầng kỹ thuật và phần mềm huấn luyện hiện đại cũng là yếu tố khách quan làm giảm hiệu quả trong huấn luyện chiến đấu.

3. Giải pháp phát huy vai trò nhân tố chủ quan gắn với nâng cao năng lực số cho hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân khu 3

Một là, tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng về vai trò chủ thể và yêu cầu phát triển năng lực số của hạ sĩ quan, binh sĩ.

Đây là giải pháp có tính chất nền tảng, định hướng toàn bộ nhận thức và hành động của hạ sĩ quan, binh sĩ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ huấn luyện chiến đấu. Nội dung giáo dục cần được xây dựng gắn với yêu cầu chuyển đổi số hiện nay, với nhiệm vụ, trong đó làm rõ vai trò con người là trung tâm, là chủ thể sáng tạo trong tiếp nhận và vận dụng tri thức kỹ thuật số vào thực tiễn quân sự. Khi được giáo dục đầy đủ, hạ sĩ quan, binh sĩ sẽ nhận thức rõ rằng việc nâng cao năng lực số không chỉ để sử dụng thành thạo công nghệ, mà chính là để nâng cao bản lĩnh, tư duy độc lập và năng lực thích ứng trong tác chiến hiện đại.

Phong trào “Bình dân học vụ số” cần được triển khai như một nội dung thiết thực bổ trợ cho công tác giáo dục chính trị tại đơn vị. Theo đó, các lớp học kỹ năng số cơ bản sẽ giúp phổ cập kiến thức công nghệ cho toàn đơn vị, đặc biệt là với những hạ sĩ quan, binh sĩ còn hạn chế tiếp cận công nghệ. Thông qua việc tổ chức theo tổ, nhóm, lớp nhỏ, nơi mỗi quân nhân đều được tham gia cả với vai trò người học và người hướng dẫn, phong trào sẽ góp phần khơi dậy ý thức tự học, tự bồi dưỡng, tinh thần đồng đội và sự chủ động trong học tập. Đây chính là những biểu hiện sinh động và cụ thể nhất của nhân tố chủ quan trong điều kiện chuyển đổi số.

Các hình thức giáo dục phải đa dạng, linh hoạt, có trọng tâm như: lồng ghép chuyên đề trong sinh hoạt chính trị, tổ chức tọa đàm thanh niên về chuyển đổi số, xây dựng chuyên mục tuyên truyền trên bảng điện tử, mạng nội bộ đơn vị. Quá trình này cần gắn kết với công tác biểu dương điển hình, khen thưởng những quân nhân có sáng kiến công nghệ, từ đó lan tỏa nhận thức và khát vọng làm chủ khoa học kỹ thuật trong đơn vị.

Hai là, tổ chức huấn luyện năng lực số theo hướng tích hợp chặt chẽ với phát huy vai trò chủ thể của hạ sĩ quan, binh sĩ.

Huấn luyện năng lực số cần được coi là một nội dung độc lập nhưng cũng là cầu nối giúp phát huy vai trò chủ thể của hạ sĩ quan, binh sĩ. Thay vì dừng ở mức tích hợp hình thức, cần xác định rõ từng cấp độ năng lực số, xây dựng giáo án phù hợp, từ kỹ năng cơ bản đến vận hành các mô hình mô phỏng huấn luyện chiến thuật phức tạp. Người học cần chủ động khai thác tài liệu số, tự lập kế hoạch học tập số hóa và phản biện nội dung huấn luyện thông qua các nền tảng trực tuyến.

Việc khuyến khích các chiến sĩ có trình độ công nghệ tốt chia thành từng tổ giúp đỡ, hướng dẫn đồng đội kỹ năng thực hành mô phỏng hoặc sử dụng thiết bị số, không chỉ góp phần giảm tải cho bộ khung huấn luyện, mà còn tạo môi trường rèn luyện thực tiễn. Chính trong các lớp học này, vai trò chủ thể được phát huy rõ nét qua sự chia sẻ, tự học và hỗ trợ đồng đội, một biểu hiện cụ thể của nhân tố chủ quan trong điều kiện công nghệ hóa hoạt động quân sự.

Ba là, đổi mới phương pháp tổ chức huấn luyện chiến đấu theo hướng số hóa, lấy người học làm trung tâm và phát huy vai trò chủ thể.

Trong điều kiện huấn luyện hiện đại, việc thay đổi phương pháp là đòn bẩy để chuyển hóa nhận thức thành hành động sáng tạo. Cần thiết kế các buổi huấn luyện chiến đấu linh hoạt theo mô hình: học qua video mô phỏng, thảo luận nhóm trực tuyến, thao tác tình huống trên bản đồ số, đánh giá qua cổng thông tin huấn luyện nội bộ. Việc sử dụng công nghệ không chỉ là phương tiện hỗ trợ mà trở thành không gian trải nghiệm, nơi mỗi quân nhân được trực tiếp tương tác, lựa chọn, phản hồi và đề xuất cải tiến.

Mỗi người học cần được khuyến khích xây dựng nhật ký huấn luyện số, phản ánh quá trình tiến bộ, chia sẻ bài học rút ra, đề xuất giải pháp. Hình thức này tạo điều kiện phát triển tư duy phản biện, năng lực điều chỉnh hành vi, khả năng tự định hướng học tập, tất cả đều là những thành tố quan trọng trong cấu trúc nhân tố chủ quan của quân nhân hiện đại.

Bốn là, xây dựng đội ngũ cán bộ huấn luyện có trình độ công nghệ và khả năng dẫn dắt phát huy vai trò chủ thể của hạ sĩ quan, binh sĩ.

Đội ngũ cán bộ huấn luyện là lực lượng then chốt tổ chức, điều hành và định hướng hoạt động huấn luyện chiến đấu, do đó cần được đầu tư toàn diện về năng lực công nghệ, phương pháp sư phạm và kỹ năng trong tiến hành giáo dục, huấn luyện cho bộ đội. Cán bộ không chỉ là người truyền thụ kiến thức mà phải là người huấn luyện theo định hướng phát triển năng lực, biết thiết kế bài giảng số, sử dụng thiết bị mô phỏng, khai thác học liệu điện tử và tổ chức đánh giá kết quả học tập dựa trên dữ liệu thực.

Đồng thời, cán bộ huấn luyện còn phải thể hiện vai trò nêu gương trong học tập công nghệ, dám thay đổi cách làm, ứng xử khoa học, truyền được cảm hứng phấn đấu cho hạ sĩ quan, binh sĩ thông qua thực tiễn bản thân. Cán bộ huấn luyện phải là người kiến tạo môi trường học tập dân chủ, tôn trọng ý kiến người học, khuyến khích phản biện, khơi dậy động cơ học tập, qua đó nâng cao hiệu quả phát huy vai trò chủ thể của từng cá nhân trong toàn đơn vị.

Việc kết hợp giữa phát huy vai trò nhân tố chủ quan và năng lực công nghệ là con đường tất yếu để nâng cao chất lượng huấn luyện, thích ứng với điều kiện tác chiến mới, đồng thời tạo nên sức mạnh tổng hợp về chính trị, tư tưởng, tổ chức và công nghệ cho đội ngũ hạ sĩ quan, binh sĩ ở Quân khu 3 khi thực hiện nhiệm vụ huấn luyện chiến đấu trong thời kỳ chuyển đổi số./.

---------------------------------------------------------

Tài liệu tham khảo:

1. Nguyễn Văn Cường, “Năng lực số và yêu cầu đổi mới huấn luyện trong Quân đội nhân dân Việt Nam”, Tạp chí Giáo dục lý luận quân sự, số chuyên đề Chuyển đổi số, H.2022.

2. Trần Quốc Dũng, “Phát triển năng lực số cho bộ đội - Yêu cầu cấp thiết trong cách mạng công nghiệp 4.0”, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 5/2023.

3. Nguyễn Minh Phong, “Một số vấn đề lý luận về nhân tố con người trong bảo vệ Tổ quốc hiện nay”, Tạp chí Lý luận Chính trị, số 10/2021.

4. Nguyễn Trọng Quân, “Năng lực số và chuyển đổi số trong đào tạo quân nhân chuyên nghiệp”, Tạp chí Công nghệ Quốc phòng, số 9/2022.

5. Phạm Văn Thắng, “Giải pháp phát huy nhân tố con người trong xây dựng quân đội vững mạnh”, Tạp chí Khoa học Xã hội quân sự, số 3/2020.

6. UNESCO, A Global Framework of Reference on Digital Literacy Skills for Indicator 4.4.2, Paris 2018.

7. Nguyễn Đức Vượng, “Tư duy biện chứng về con người trong huấn luyện quân sự hiện đại”, Tạp chí Triết học quân sự, số 2/2023.

8. Trần Văn Khải, “Phát huy vai trò nhân tố chủ quan trong huấn luyện chiến đấu ở đơn vị bộ binh hiện nay”, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 7/2020.

Lưu Đình Trung - Học viện Chính trị