Hà Nội, Ngày 09/07/2020

Khung chính sách đối với người có tài năng trong hoạt động công vụ

Ngày đăng: 29/05/2020   02:58
Mặc định Cỡ chữ
Hiện nay, đang còn nhiều quan điểm khác nhau về người có tài năng; nội dung chính sách đối với người có tài năng và cách thức áp dụng chính sách đối với người có tài năng để đạt mục tiêu đề ra. Bài viết trình bày một số quan điểm và khung chính sách đối với người có tài năng; đề xuất, kiến nghị về hoàn thiện chính sách thu hút và đãi ngộ đối với người có tài năng trong hoạt động công vụ ở Việt Nam.

1. Người có tài năng

Khái niệm người có tài năng (hay còn gọi là nhân tài) hiện nay còn nhiều quan niệm và được tiếp cận từ nhiều giác độ nghiên cứu khác nhau. Tuy nhiên, tựu trung lại, người có tài năng gồm những yếu tố đặc trưng như sau:

Thứ nhất, có năng lực đặc biệt, vượt trội hơn so với người khác. 

Năng lực là yếu tố quan trọng khi bàn đến người có tài năng, bởi vì tài năng phải thể hiện trước hết ở năng lực. Có nhiều trường phái khác nhau trong xác định các yếu tố năng lực cá nhân.Kết quả nghiên cứu cho thấy có trường phái của Anh với 3 yếu tố, trường phái của Pháp với 4 yếu tố(1), trường phái của Hoa Kỳ linh hoạt các yếu tố(2) và trường phái của Trung Quốc coi năng lực là một phần của tiêu chuẩn cán bộ. Xác định năng lực cá nhân căn cứ vào kiến thức và kỹ năng, yếu tố thái độ được xem xét ở đặc trưng về phẩm chất, ý chí. Đối với người có tài năng, các yếu tố của năng lực phải vượt trội, thậm chí đặc biệt hơn so với người khác. Lý thuyết mức độ vượt trội, đặc biệt về năng lực của người có tài năng với người khác được phân biệt theo mô hình: năng lực, tài năng, thiên tài  (hình 1).

Hình 1

Thứ hai, có phẩm chất. 

Phẩm chất được xem xét gắn với đạo đức và đặt trong mặt bằng những phẩm chất chung và những phẩm chất riêng biệt. Đối với phẩm chất chung được định hình theo các nhóm: phẩm chất cần có theo mặt bằng phát triển xã hội và theo yêu cầu với từng nhóm đối tượng làm việc trong các ngành nghề, lĩnh vực khác nhau. Đối với những phẩm chất riêng biệt, yêu cầu đặt ra cao hơn, thậm chí rất cao để tạo nên giá trị phẩm chất của người có tài năng, thiên tài. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: "Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành"(3), điều này cho thấy phẩm chất riêng biệt thể hiện ở khát vọng vươn tới đỉnh cao, nói cách khác "khát vọng" là một trong những phẩm chất riêng biệt của người có tài năng.

Thomas Michael Disch là nhà thơ, nhà khoa học viễn tưởng người Mỹ, đã nói "Sáng tạo là khả năng nhìn ra những mối liên quan ở nơi tưởng chừng không có" và đấy chính là phẩm chất của người có tài năng; nói cách khác, người có tài năng luôn tìm cách "sáng tạo". Cùng với đó, "niềm tin" là phẩm chất đặc trưng nổi trội thứ ba của người có tài năng (hình 2). 

Hình 2: Mô hình các phẩm chất riêng biệt của người có tài năng

Thứ ba, có ý chí.

Với nghĩa phổ biến nhất, ý chí là khả năng tự xác định mục đích cho hành động và sự quyết tâm đạt được mục đích đó. Mỗi cá nhân đều có ý chí của riêng mình  và người nào có ý chí cao hơn sẽ khẳng định được tính vượt trội so với người khác. Mặt khác, mỗi cá nhân có nhiều mục đích khác nhau và các mục đích này thay đổi theo sự phát triển, do vậy xác định mục đích là "xuất phát điểm", còn quyết tâm thực hiện để đạt được mục đích là yếu tố biểu hiện, nhận biết người có tài năng.

Thứ tư, có kết quả trong công việc.

Đây là điều kiện trong thử thách thực tiễn đối với năng lực, phẩm chất, ý chí của người có tài năng. Mỗi lĩnh vực đòi hỏi, cho phép yêu cầu đối với công việc không giống nhau, theo đó đặt ra những năng lực, phẩm chất, ý chí đối với người có tài năng theo từng lĩnh vực. Tuy nhiên, cần phân biệt sự tương đồng và khác biệt giữa kết quả với thành công trong công việc (kết quả có thể tốt, chưa tốt; đạt yêu cầu, chưa đạt yêu cầu nhưng thành công phải là kết quả tốt) để theo đó có những chính sách, biện pháp phù hợp (hình 3).

Hình 3: Mô hình khái quát nhận thức về người có tài năng

Qua các mô hình trên cho thấy, các yếu tố tuy có riêng biệt nhưng có mối liên hệ, sự tương đồng nhất định. Theo đó, người có tài năng là người có năng lực, phẩm chất, ý chí đặc biệt, vượt trội hơn so với những người khác trong xác định và thực hiện được mục đích đặt ra.

2. Khung chính sách đối với người có tài năng

2.1. Phát hiện nhân tài

Phát hiện nhân tài là quá trình tìm ra năng lực, phẩm chất, ý chí tiềm ẩn bên trong người có tài năng thông qua các biểu hiện bên ngoài. Có một số cách thức phát hiện nhân tài như: tổ chức các cuộc thi để tìm kiếm tài năng; sử dụng bộ trắc nghiệm đo chỉ số phát triển trí tuệ (IQ) và các chỉ số khác; đăng tải thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng; thu thập thông tin, tìm kiếm những tác giả, những công trình khoa học nổi tiếng để phát hiện người có tài năng; tiến cử và tự tiến cử; gắn giữa phát hiện sớm với đào tạo phát triển; sử dụng các tổ chức chuyên môn trong phát hiện người có tài năng... 

2.2. Thu hút nhân tài

Hiện nay, trong các văn bản quy phạm pháp luật ở nước ta chưa giải thích rõ thế nào là thu hút nhân tài, kể cả đối với thuật ngữ tuyển dụng được sử dụng phổ biến nhưng cũng chưa có giải thích chính thức. Trong tiếng Anh, thu hút nhân tài được sử dụng với cụm từ "Talent Acquisition", nghĩa đen là mua lại năng lực nhân tài. Như vậy, thu hút nhân tài với tuyển dụng (thông thường hay truyền thống) khác nhau trên một số phương diện như: nếu tuyển dụng truyền thống là quá trình tìm kiếm và tuyển chọn ứng viên có trình độ đáp ứng nhu cầu công việc (theo vị trí việc làm) thì thu hút nhân tài là quá trình tìm kiếm, tuyển chọn ứng viên đặc biệt, vượt trội từ bên ngoài vào tổ chức; tuyển dụng thông thường hướng tới việc bù đắp nhân lực lao động cần thiết, khuyết thiếu thì thu hút nhân tài hướng tới mục tiêu dài hạn, chiến lược phát triển nhân lực; quy trình, tiêu chuẩn, yêu cầu đối với tuyển dụng thông thường áp dụng như nhau với mọi đối tượng tuyển dụng thì thu hút nhân tài thực hiện theo quy trình, tiêu chuẩn khác biệt hướng tới tầm nhìn chiến lược trong quản trị nhân lực. 

2.3. Trọng dụng nhân tài

Trong trọng dụng nhân tài, yếu tố "tin cậy" là điều kiện cần, còn "tính chất công việc" (quan trọng, tương xứng) là điều kiện đủ để phát huy tài năng. Nói cách khác, trọng dụng nhân tài là tin cậy và giao công việc quan trọng, tương xứng để phát huy tài năng phục vụ mục tiêu phát triển. Có thể chia công việc trọng dụng nhân tài thành hai nhóm là công việc quản lý và công việc chuyên môn. Theo đó, có trọng dụng nhân tài quản lý và có trọng dụng nhân tài chuyên môn. Ngoài ra, cũng có quan niệm khác về trọng dụng nhân tài phải gắn với đãi ngộ, với các yêu cầu, điều kiện đảm bảo thực hiện công việc (môi trường làm việc, phương tiện kỹ thuật). Việc mở rộng hay thu hẹp nội hàm chính sách trọng dụng nhân tài không chỉ phụ thuộc vào mức độ phát triển nhận thức mà còn phụ thuộc vào điều kiện lịch sử. Mặt khác, nhận thức trọng dụng nhân tài gồm hai yếu tố "tin cậy" và "tính chất công việc" không đồng nghĩa với việc loại bỏ các yếu tố đãi ngộ, yêu cầu, điều kiện đảm bảo thực hiện công việc. 

2.4. Đãi ngộ nhân tài

Việc đãi ngộ đối với nhân tài thể hiện trên hai phương diện - đãi ngộ về vật chất (tiền lương, tiền thưởng, phúc lợi, trợ cấp)(4) và đãi ngộ về tinh thần (biểu dương, tặng danh hiệu, tôn vinh)(5). Nghiên cứu chính sách đãi ngộ đối với người lao động trong doanh nghiệp cũng như đối với công chức, viên chức của một số nước cho thấy có hai nhóm sau: đãi ngộ với người lao động thông thường (tuyển dụng theo quy trình truyền thống) và đãi ngộ đối với người có tài năng. Chính sách đãi ngộ đối với lao động thông thường mang tính phổ quát, áp dụng chung, thống nhất, còn chính sách đãi ngộ đối với người có tài năng là đặc biệt, áp dụng chuyên biệt. Nói cách khác, hai chính sách tồn tại song hành trong phát triển và sự tồn tại đó thể hiện mức độ đãi ngộ xứng đáng với người có tài năng.

2.5. Tạo môi trường, điều kiện thuận lợi để người có tài năng phát huy năng lực, phẩm chất

Đây là một trong những giải pháp quan trọng vì thực tế thu hút, sử dụng một số nhà khoa học tài năng, sinh viên tốt nghiệp xuất sắc cho thấy điều kiện, môi trường làm việc có tác động lớn đến mức độ phát huy năng lực của người có tài năng. 

3. Một số đề xuất, kiến nghị

Một là, về nhận thức.

Trong những năm qua, Đảng, Nhà nước ta và các bộ, ngành, địa phương trên cả nước đã có nhiều chủ trương, chính sách đào tạo, thu hút và sử dụng đối với người có tài năng. Tuy nhiên, vấn đề này chưa đạt được kết quả như mong muốn, nguyên nhân là do chưa có nhận thức đúng đắn và thống nhất về người có tài năng (nhân tài), dẫn đến trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách nhằm thu hút người có tài năng còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Vì vậy, cần xây dựng khung chính sách đối với người có tài năng ở tầm quốc gia để vừa đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ của thể chế chính sách, vừa phát huy được quyền chủ động của các bộ, ngành, địa phương làm cơ sở cho việc thực hiện các nhiệm vụ khác trong xây dựng, thực hiện chính sách đối với nhân tài.

Hai là, về lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện chính sách.

Một chính sách tốt nhưng trong quá trình thực hiện nếu thiếu sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt, không nhất quán sẽ ảnh hưởng đến kết quả, hiệu quả chính sách. Do vậy, cần tăng cường công tác chỉ đạo việc thực hiện từ Trung ương đến các bộ, ban, ngành và địa phương. Đồng thời, đề cao vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu trong triển khai, thực hiện. Trong đó, xác định cải cách hành chính là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt của cả nhiệm kỳ công tác; xây dựng kế hoạch thực hiện cụ thể trong từng thời gian, từng lĩnh vực; phân công rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức và cán bộ, công chức, viên chức; tăng cường kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện nhiệm vụ được giao.

Ba là, về cơ sở pháp lý.

Cần sớm ban hành và triển khai thực hiện khung chính sách quốc gia đối với nhân tài. Tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia cho thấy, mỗi nước đều có cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài theo các chương trình, mục tiêu, nội dung cụ thể. Ví dụ, Trung Quốc đã ban hành, triển khai thực hiện Ðề cương nhân tài với “mục tiêu tổng thể phát triển nhân tài đến năm 2020: tổng lượng nguồn nhân tài phải từ 114 triệu người hiện nay tăng lên đến 180 triệu người; tỷ lệ số người có trình độ đại học ở độ tuổi lao động từ gần 10% hiện nay tăng lên đến 20%, đồng thời xây dựng một số điểm cao nhân tài trong các lĩnh vực trọng điểm phát triển kinh tế và xã hội như chế tạo trang thiết bị, thông tin, công nghệ sinh học, hàng không vũ trụ,v.v.”. Ðề cương đã nêu ra mười chính sách quan trọng như: “thực thi chính sách thuế, tài chính thúc đẩy bảo đảm ưu tiên đầu tư nhân tài, thực thi chính sách hỗ trợ nhân tài lập nghiệp, thực thi chính sách bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, v.v. Đồngthời đã xác định 12 chương trình nhân tài quan trọng như: “Chương trình thúc đẩy nhân tài sáng tạo”, “Chương trình phát triển anh tài thanh niên”, “Chương trình đào tạo cơ sở sinh viên tốt nghiệp đại học và cao đẳng”…(6). 

Bốn là, tuyên truyền phổ biến nâng cao nhận thức.

Đây là giải pháp quan trọng nhằm khắc phục những sai lầm trong nhận thức như: có tiền mới thu hút được nhân tài; khó làm, không có nguồn lực; mất nhiều thời gian… Nâng cao nhận thức cần có các nội dung cụ thể như kiên trì, quyết tâm, quản lý thực hiện tốt chính sách. Kinh nghiệm cho thấy, để có được một nhân tài và nguồn nhân lực nhân tài (quỹ nhân tài quốc gia) đòi hỏi sự kiên trì, quyết tâm, ủng hộ của các cấp, ban, ngành và toàn xã hội trong việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân. Thu hút nhân tài là vấn đề mang tính chiến lược, tuy với tên gọi, nội dung, cách thức thể hiện khác nhau nhưng các quốc gia trên thế giới đều đặc biệt quan tâm và đã thực hiện trong nhiều năm với định hướng: kết nối với nhân tài của ngày mai từ những người có triển vọng tài năng của ngày hôm nay./. 

-----------------------------------------------------------------

Ghi chú:

(1) Cùng với kiến thức, kỹ năng, thái độ theo trường phái của Pháp bổ sung thêm yếu tố kinh nghiệm (Experience) - tác giả chú thích.

(2) Năng lực theo quan niệm của quản trị nhân lực Hoa Kỳ là bất kỳ yếu tố cá nhân có thể giúp hoàn thành nhanh chóng công việc hay hành động nào đó một cách hiệu quả. Theo đó, không nhất thiết phải cố định số lượng các yếu tố năng lực trong mỗi cá nhân mà có thể linh hoạt các yếu tố - tác giả chú thích.

(3) Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb CTQG-ST, H.2011, tr.187.

(4) Theo Đề án về chính sách thu hút, bồi dưỡng và phát triển người có tài năng đặc biệt đối với các lĩnh vực thành phố Hồ Chí Minh có nhu cầu, giai đoạn 2018 - 2022 quy định: áp dụng mức hỗ trợ ban đầu là 50 triệu đồng; hàng tháng sẽ được hỗ trợ sinh hoạt phí từ 20 đến 30 triệu đồng. Bên cạnh đó, Thành phố còn có chính sách tiền thưởng để khuyến khích, phát huy tài năng như hưởng mức tiền thưởng bằng 1% tổng kinh phí ngân sách chi trả cho sản phẩm, công trình (đề án, đề tài nghiên cứu hoặc tác phẩm công trình văn hóa, nghệ thuật - thể dục, thể thao từ cấp thành phố và tương đương trở lên) được công nhận; hỗ trợ về nhà ở công vụ hoặc hỗ trợ kinh phí thuê nhà ở… tác giả chú thích.

(5) Luật thi đua, khen thưởng năm 2003 và các văn bản quy định chi tiết đã quy định các danh hiệu thi đua đối với cá nhân - tác giả chú thích.

(6) Trịnh Minh Phương, Chính sách đào tạo, thu hút nhân tài của Trung Quốc, báo Nhân dân điện tử ngày 03/10/2010.

 

TS Tạ Ngọc Hải - Phó Viện trưởng, Viện Khoa học tổ chức nhà nước, Bộ Nội vụ

ThS Lục Việt Dũng - Học viện Chính trị khu vực I, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

tcnn.vn

Tin tức cùng chuyên mục

Giá trị lý luận và thực tiễn đối với công tác tổ chức cán bộ trong bài báo  “Nhiều” của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Ngày đăng 07/07/2020
1. Cách đây 60 năm, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài báo có dung lượng chỉ trên 500 chữ, tiêu đề rất độc đáo, chỉ có một chữ “NHIỀU” nhưng ý nghĩa lại rất lớn: “Trong bộ máy của nhà nước, số người làm việc giấy tờ và những việc linh tinh cũng còn quá nhiều” (1).

Bảo đảm quyền học tập của người dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên - Cơ sở quan trọng để thực hiện bình đẳng giữa các dân tộc

Ngày đăng 06/07/2020
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”(1), nếu không có kiến thức thì không thể bình đẳng với các dân tộc khác được. Trong nhiều năm qua, thực hiện nguyên tắc: “Bình đẳng, tôn trọng, đoàn kết, giải quyết hài hòa quan hệ giữa các dân tộc và giúp nhau cùng phát triển”, giáo dục vùng dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên luôn được Đảng, Nhà nước ta quan tâm nhằm xóa dần khoảng cách chênh lệch về giáo dục giữa vùng dân tộc thiểu số với các vùng khác. Đây là cơ sở quan trọng để thực hiện bình đẳng giữa các dân tộc ở Tây Nguyên. Bài viết làm rõ thực trạng và đề xuất một số giải pháp bảo đảm quyền học tập của người dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay.

Văn hoá chính trị với đạo đức cán bộ, công chức

Ngày đăng 02/07/2020
Trong bối cảnh của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN hiện nay ở nước ta, với xu hướng hội nhập và toàn cầu hóa, đội ngũ cán bộ, công chức của nước ta ngày càng phát triển về số lượng và chất lượng, đóng góp không nhỏ vào công cuộc đổi mới của đất nước. Tuy nhiên, cũng cần phải khẳng định rằng, đạo đức cán bộ, công chức đang gióng lên hồi chuông đáng báo động khi nhìn ở một khía cạnh, đạo đức cán bộ, công chức có mối quan hệ chặt chẽ với văn hóa chính trị, là một bộ phận không tách rời của văn hóa chính trị.

Một số nội dung mới của Luật Thanh niên (sửa đổi) so với Luật Thanh niên năm 2005

Ngày đăng 16/06/2020
Chiều 16/6/2020, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XIV đã biểu quyết thông qua Luật Thanh niên (sửa đổi) với số phiếu tán thành là 91.30% với 7 Chương, 41 Điều. So với Luật Thanh niên năm 2005, Luật Thanh niên (sửa đổi) được Quốc hội xem xét, thông qua tăng 01 Chương và 05 Điều.

Vai trò định hướng xã hội của báo chí – từ thực tiễn “cuộc chiến” phòng, chống dịch Covid-19

Ngày đăng 16/06/2020
Suốt tiến trình 95 năm đồng hành cùng dân tộc (21/6/1925 – 21/6/2020), dưới sự lãnh đạo của Đảng, Báo chí cách mạng Việt Nam luôn là lực lượng nòng cốt, giữ vai trò quan trọng trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, đóng góp to lớn vào sự nghiệp cách mạng của Đảng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Trong cuộc chiến phòng, chống dịch Covid-19 hiện nay, với tinh thần “chống dịch như chống giặc”, báo chí tiếp tục khẳng định vai trò định hướng xã hội của mình, cùng nhân dân cả nước ngăn chặn và đẩy lùi dịch bệnh.