Hà Nội, Ngày 01/06/2020

Bảo đảm sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công ở Việt Nam

Ngày đăng: 12/05/2020   04:39
Mặc định Cỡ chữ
Việc triển khai thực hiện một số chính sách công ở Việt Nam thời gian qua cho thấy còn có sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa các nội dung, khó đi vào cuộc sống, gây lãng phí, tốn kém và không phù hợp với năng lực thực thi của địa phương, dẫn đến cản trở sự phát triển của đời sống xã hội - mà một trong những nguyên nhân quan trọng là thiếu sự tham gia của người dân vào quá trình xây dựng chính sách công. Bài viết phân tích, lý giải tầm quan trọng và đề xuất một số giải pháp nhằm đảm bảo sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng, hoạch định chính sách công.

1. Tầm quan trọng của việc người dân tham gia xây dựng chính sách công

Sự tham gia của người dân vào xây dựng chính sách công được hiểu là hoạt động có tính tự giác của người dân vào quá trình xây dựng chính sách của Nhà nước nhằm bảo đảm cho chính sách được ban hành đáp ứng yêu cầu phát triển kinh - xã hội và nguyện vọng của người dân. Đây là quá trình thông tin hai chiều liên tục, nhằm khuyến khích và huy động mọi hiểu biết và nhận thức của người dân vào xây dựng chính sách, làm cho chính sách phù hợp với thực tiễn, với yêu cầu quản lý của Nhà nước và phục vụ người dân.

Về nguyên tắc, người dân có thể tham gia vào các nội dung (nhiệm vụ) xây dựng chính sách như: xác định vấn đề, mục tiêu, giải pháp, công cụ, phạm vi, đối tượng chính sách, dự thảo phương án chính sách, v.v… hoặc tham gia gián tiếp qua các tổ chức đại diện theo ý chí, nguyện vọng của mình như: Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp,… thông qua các hình thức như: tham gia hội nghị góp ý vào các dự thảo chính sách; các cuộc đối thoại với chủ thể ban hành chính sách; gửi ý kiến góp ý cho dự thảo chính sách qua các phương tiện thông tin đại chúng, trang website, các báo, tạp chí...

Sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công có tầm quan trọng đặc biệt, thể hiện như sau:

Một là, phản ánh chế độ dân chủ trong xã hội ở nước ta. Dân chủ xã hội chủ nghĩa đã được Đảng, Nhà nước ta xác định vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng Việt Nam. Đây là một trong những hình thức bảo đảm dân chủ xã hội chủ nghĩa và bảo đảm cho người dân thực hiện quyền làm chủ, quyền tham gia vào quản lý nhà nước, tự mình quyết định sự phát triển của xã hội và đất nước.

Hai là, cung cấp cho chủ thể hoạch định chính sách thông tin về những bức xúc, mong muốn của người dân, những ưu điểm và hạn chế của các chính sách hiện hành, trên cơ sở đó giúp các cơ quan nhà nước xác định chính xác hơn mục tiêu và các công cụ, giải pháp chính sách mới ban hành, góp phần đưa chính sách sát với thực tế, phù hợp hơn đối với các yêu cầu của xã hội và nâng cao chất lượng, hiệu quả chính sách.

Ba là, giúp chủ thể ban hành chính sách tránh được sự chủ quan, duy ý chí, tăng cường tính khả thi khi triển khai thực hiện chính sách trong thực tiễn. Ngoài ra, sự tham gia tích cực của người dân còn góp phần làm cho chính sách hợp lòng dân, tạo ra sự đồng thuận trong xã hội và sự ủng hộ của người dân đối với chính sách, nhờ đó chính sách dễ đi vào cuộc sống trong quá trình thực hiện.

Bốn là, tạo cơ hội thể hiện nguyện vọng cho các đối tượng thụ hưởng chính sách và các đối tượng bị ảnh hưởng trực tiếp của chính sách, những người dân bị ảnh hưởng lợi ích từ chính sách có thể góp thêm ý kiến để chủ thể ban hành chính sách, các cơ quan quản lý xem xét, cân nhắc trước khi ban hành chính sách, tạo điều kiện cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhìn nhận, tìm kiếm được các giải pháp, công cụ chính sách một cách khách quan, chính xác và toàn diện hơn.

Năm là, giúp giải quyết các vấn đề khó khăn trong xây dựng chính sách công. Dưới góc độ quản lý nhà nước, xây dựng chính sách là kiến tạo một sản phẩm của bộ máy quản lý, một công cụ quản lý quan trọng của Nhà nước để định hướng, khuyến khích và điều tiết các quá trình kinh tế - xã hội vận động và phát triển theo quy luật khách quan và phù hợp với yêu cầu quản lý nhà nước và nguyện vọng của người dân. Xây dựng chính sách công là nhiệm vụ quan trọng, khó khăn  nên phải hết sức thận trọng. Bởi vì, chỉ một sai lầm trong xây dựng chính sách, nhất là chính sách về kinh tế sẽ ảnh hưởng xấu đến cuộc sống của hàng triệu con người trong xã hội, thậm chí tác động, ảnh hưởng đến sự thịnh suy của một quốc gia, sự tồn vong của một dân tộc. Hơn nữa, việc khắc phục hậu quả do sai lầm chính sách gây ra đòi hỏi mất rất nhiều thời gian, công sức. Do đó, để giải quyết thành công các nhiệm vụ khó khăn, phức tạp trong xây dựng chính sách cần có sự tham gia, góp ý của người dân.  Huy động được kinh nghiệm và trí tuệ sáng tạo của người dân vào quá trình xây dựng chính sách sẽ nâng cao được mục tiêu và hiệu quả của chính sách, như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”. 

Sáu là, sự tham của người dân trong xây dựng chính sách cũng chính là tư vấn, phản biện cho dự thảo chính sách. Người dân có quyền nêu chính kiến của mình thông qua phân tích, nhận xét, đánh giá đối với dự thảo chính sách trên cơ sở các tiêu chí và nguyên tắc nhất định nhằm hoàn thiện, nâng cao chất lượng chính sách do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành; qua đó góp phần nâng cao trách nhiệm xã hội, phát huy ý thức về quyền và nghĩa vụ của người dân, từng bước hình thành môi trường xã hội dân chủ, tiến bộ. 

2. Bảo đảm sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công

Bảo đảm quyền tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công là sự bảo đảm quyền tham gia của người dân từ phía Nhà nước. Nhà nước cần có cơ chế, tạo hành lang pháp lý để đảm bảo quyền được tham gia của người dân trong quá trình xây dựng chính sách.

Từ việc thấy rõ ý nghĩa và tầm quan trọng đối với sự tham gia của người dân, khi xây dựng thể chế, Nhà nước đã quy định khá đầy đủ quyền của người dân tham gia vào xây dựng thể chế chính sách trong thời kỳ đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Thời gian qua, Việt Nam đã xây dựng được nhiều chính sách trúng và đúng, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người dân, được người dân đồng tình ủng hộ. Bên cạnh các chính sách đã mang lại hiệu quả tích cực, vẫn còn không ít chính sách có nội dung bất cập, hạn chế, không đi vào cuộc sống, không đến được với người dân, gây tốn kém công sức, tiền của... Một số chính sách, dự án xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông, đường cao tốc, đường sắt trên cao… hiệu quả thấp. Chính sách giảm nghèo bền vững mặc dù đạt được kết quả đáng ghi nhận nhưng tỷ lệ tái nghèo cao, khoảng cách giữa người giàu và người nghèo gia tăng.v.v. Nguyên nhân của hạn chế, bất cập một phần là do thiếu sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng chính sách. Vì vậy, khi xây dựng chính sách cần có sự tham gia đầy đủ của các bên: Chính phủ, các bộ, ngành, chính quyền địa phương cấp tỉnh, nhà quản lý, doanh nghiệp, nhà đầu tư trong và ngoài nước, nhà khoa học, nhất là người dân, các đối tượng thụ hưởng chính sách, các đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp từ chính sách.

Bảo đảm sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công được nhìn nhận từ những lý do sau:

Một là, sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công là bảo đảm quyền hiến định của người dân. Điều 2 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: "Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân"…, "tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân". 

Nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước. Người dân với tư cách là công dân "có quyền tham gia quản lý Nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước"; "Nhà nước bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Một trong các quyền của người dân được tham gia vào quản lý nhà nước là quyền tham gia xây dựng chính sách. Sự cần thiết phải bảo đảm sự tham gia của người dân vào quá trình xây dựng chính sách công là tất yếu, khách quan được xác định trên cơ sở quy định của Hiến pháp và pháp luật.

Hai là, việc bảo đảm sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách được phản ánh ở ý nghĩa, tầm quan trọng của sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách. Thực tiễn xây dựng chính sách công đã khẳng định vai trò to lớn và quan trọng của người dân tham gia vào xây dựng chính sách, giúp cho chính sách được ban hành sát với thực tiễn, phù hợp với nguyện vọng, bảo đảm cho mục đích ban hành chính sách thực sự vì lợi ích của người dân, bảo đảm sự tham gia chủ động và tích cực của người dân. Mặt khác, sự tham gia của người dân giúp tăng cường trách nhiệm giải trình từ phía các cơ quan, cá nhân liên quan, nâng cao tính công khai, minh bạch trong quá trình xây dựng chính sách, tiếp thu phản hồi, tham vấn từ người dân và xã hội về các công cụ, giải pháp chính sách, góp phần đưa chính sách vì lợi ích, sát với ý nguyện và mong muốn của người dân, đáp ứng các đòi hỏi của xã hội. Qua đó nâng cao chất lượng của chính sách, đảm bảo "nguyên tắc vì lợi ích cộng đồng người dân" và tiêu chí "chính sách tốt phải phản ánh được ý nguyện của người dân".

Ba là, sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công là một trong những giải pháp quan trọng nhằm phát huy dân chủ, phát huy quyền làm chủ, phát huy tính năng động, vai trò sáng tạo của người dân trong sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Đây cũng chính là giải pháp đề cao trách nhiệm, ý thức của người dân trong xây dựng chính sách. Bởi vì, bản chất của nhà nước pháp quyền, nhà nước dân chủ thể hiện ở việc quyền luôn gắn liền với trách nhiệm. Hơn nữa, đối với Nhà nước ta hiện nay, bảo đảm sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công còn là giải pháp thiết thực để cụ thể hóa phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra".

Bốn là, trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, bảo đảm sự tham gia của người dân trong quản lý nhà nước nói chung, trong xây dựng chính sách công nói riêng trở thành yêu cầu, nhiệm vụ tất yếu khách quan. Yêu cầu, nhiệm vụ tất yếu khách quan đó chỉ có thể hoàn thành khi có sự tham gia tích cực và rộng rãi của người dân. Ngoài ra, bảo đảm tăng cường sự tham gia của người dân vào xây dựng chính sách còn mang lại lợi ích xã hội to lớn, tạo nên sự đồng thuận cao trong xã hội, trong cộng đồng người dân, giảm các xung đột không cần thiết trong quản lý, quản trị nhà nước, trong thực thi chính sách công.

Năm là, sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công ở nước ta còn mờ nhạt, chất lượng, hiệu quả không cao. Nguyên nhân là do sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách chưa được bảo đảm đúng mức. Cách thức lấy ý kiến Nhân dân cho các dự thảo, dự án chính sách còn hình thức, chưa thiết thực. Không ít chính sách trong quá trình xây dựng người dân không được hỏi, không được tham vấn, mà chỉ được biết sau khi chính sách đã ban hành. Vì vậy, một số chính sách sau khi ban hành khó đi vào cuộc sống hoặc không thực hiện được, không mang lại hiệu quả trong thực tiễn, thậm chí phải sửa đổi, bổ sung hoặc thu hồi. Vì mục đích của việc ban hành chính sách là nhằm giải quyết vấn đề bức xúc của kinh tế - xã hội, các yêu cầu của quản trị nhà nước, phục vụ lợi ích của cộng đồng, cải thiện, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân cũng như hoàn thiện bộ máy nhà nước, cho nên chính sách ban hành phải phản ánh được ý nguyện, mong muốn của người dân, phản ánh được điều cần phải sửa đổi, thay thế trong thực tế, đồng thời cho thấy ý nghĩa, tầm quan trọng và sự cần thiết của việc xây dựng chính sách.

Sáu là, bảo đảm sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công hoàn toàn phù hợp với tinh thần cải cách trong việc xây dựng mô hình quản trị nhà nước tốt. Quản trị nhà nước tốt là việc thực hiện các công việc của Nhà nước có hiệu quả với sự tham gia của nhiều chủ thể trong xã hội, nhất là người dân nhằm thỏa mãn các nhu cầu chính đáng và quyền công dân. 

Từ phân tích, đánh giá trên đây cho thấy, sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công chỉ có thể được thực hiện bằng các cam kết chính trị, pháp lý của Nhà nước, chủ thể ban hành chính sách công, thể hiện qua các giải pháp cụ thể sau: 

Thứ nhất, cụ thể hóa các quy định trong Hiến pháp năm 2013, Luật tổ chức Quốc hội, Luật tổ chức Chính phủ, Luật tổ chức chính quyền địa phương, Luật giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, Luật trưng cầu ý dân, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan về quyền tham gia của người dân trong quản lý nhà nước, nhất là quyền tham gia xây dựng chính sách công, để người dân dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện.

Thứ hai, đề cao trách nhiệm và các cam kết chính trị, pháp lý của các chủ thể ban hành chính sách (Chính phủ, các bộ, ngành, chính quyền địa phương cấp tỉnh) trong việc bảo đảm trên thực tế sự tham gia, quyền tham gia của người dân trong xây dựng chính sách.

Thứ ba, tăng cường tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức về ý nghĩa, tầm quan trọng của sự tham gia và bảo đảm quyền tham gia của người dân trong xây dựng chính sách.

Thứ tư, khơi dậy và phát huy tính tích cực chính trị và ý thức của người dân trong xây dựng chính sách.

Thứ năm, bảo đảm cung cấp đầy đủ, kịp thời thông tin cho người dân về các vấn đề, nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng chính sách, nhất là về mục tiêu và các giải pháp, công cụ chính sách.

Thứ sáu, tăng cường, đề cao trách nhiệm của các tổ chức đại diện cho ý chí, nguyện vọng của người dân như Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong giám sát việc bảo đảm quyền tham gia xây dựng chính sách của người dân.

Thứ bảy, mở rộng và đa dạng hóa các hình thức tham gia, đổi mới phương pháp tiếp nhận, xử lý, phân tích, chắt lọc thông tin về ý kiến tham gia của người dân trong xây dựng chính sách, đảm bảo khách quan, công khai, minh bạch, cầu thị trong việc lấy ý kiến và tiếp thu ý kiến tham gia của người dân trong xây dựng chính sách./.

---------------------------------------

Tài liệu tham khảo:  

1. Quyết định số 217-QĐ/TW ngày 12/12/2013 của Ban Chấp hành Trung ương về việc ban hành Quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội.

2. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nxb CTQG-ST, H.2014.

3. Quốc hội, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 2015.

4. Quốc hội, Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015.

5. Quyết định số 501/QĐ-TTg ngày 14/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ về việc thí điểm tổ chức diễn đàn khoa học chuyên nghiệp của trí thức tham gia hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội các chủ trương, chính sách, dự án phát triển kinh tế - xã hội.

6. Học viện Hành chính Quốc gia, Giáo trình Hoạch định và phân tích chính sách, Nxb Khoa học kỹ thuật, H.2013.

7. Văn Tất Thu, Bản chất, vai trò của chính sách công, Tạp chí Tổ chức nhà nước số 01/2016.

8. Văn Tất Thu, Cơ sở lý luận xác định vấn đề chính sách công, Tạp chí Quản lý nhà nước số 241, tháng 02/2016.

9. Văn Tất Thu, Năng lực (khả năng) xây dựng chính sách công và biểu hiện ở Việt Nam, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam số 5 (114), 2017.

10. Văn Tất Thu, Những vấn đề lý luận về phản biện chính sách công, Tạp chí Tổ chức nhà nước số 12/2017.

11. Văn Tất Thu, Cơ sở lý luận xác định mục tiêu, giải pháp chính sách công và mối quan hệ giữa mục tiêu, giải pháp chính sách công, Tạp chí Tổ chức nhà nước số 4/2019.

 

PGS.TS Văn Tất Thu - Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ

tcnn.vn

Tin tức cùng chuyên mục

Một số định hướng nghiên cứu cơ bản của Bộ Nội vụ trong thời gian tới

Ngày đăng 29/05/2020
Ngày 16/10/2015, Bộ trưởng Bộ Nội vụ đã ký ban hành Quyết định số 1585/QĐ-BNV Phê duyệt Chiến lược phát triển khoa học và Công nghệ của ngành Nội vụ giai đoạn 2015 - 2025. Chiến lược đã đưa ra những định hướng nhiệm vụ phát triển khoa học và công nghệ ngành Nội vụ cụ thể trong từng lĩnh vực thuộc ngành Nội vụ.

Khung chính sách đối với người có tài năng trong hoạt động công vụ

Ngày đăng 29/05/2020
Hiện nay, đang còn nhiều quan điểm khác nhau về người có tài năng; nội dung chính sách đối với người có tài năng và cách thức áp dụng chính sách đối với người có tài năng để đạt mục tiêu đề ra. Bài viết trình bày một số quan điểm và khung chính sách đối với người có tài năng; đề xuất, kiến nghị về hoàn thiện chính sách thu hút và đãi ngộ đối với người có tài năng trong hoạt động công vụ ở Việt Nam.

Chính sách thu hút nguồn nhân lực cho vùng dân tộc thiểu số của Australia và những gợi mở đối với Việt Nam

Ngày đăng 27/05/2020
Bài viết giới thiệu khái quát chính sách thu hút nguồn nhân lực của Australia với mục tiêu phát triển bền vững cộng đồng người bản địa và từng bước thu hẹp khoảng cách giữa người bản địa với các nhóm khác trong xã hội; qua đó kiến nghị một số nội dung Việt Nam có thể nghiên cứu, vận dụng trong việc xây dựng chủ trương, chính sách thu hút nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế - xã hội tại các vùng dân tộc thiểu số đạt hiệu quả.

Một cách tiếp cận đối với tư tưởng, quan điểm và các nội dung sửa đổi Luật Thanh niên năm 2005

Ngày đăng 26/05/2020
Thanh niên là mùa xuân của dân tộc, là tương lai của đất nước. Cho nên các quốc gia đều có các chính sách để thanh niên phát triển, tu dưỡng, rèn luyện và học tập, cống hiến và lập thân, lập nghiệp. Ngược lại, với sức trẻ, nhiệt huyết và ước mơ của mình, thanh niên cũng có trách nhiệm với bản thân, với gia đình và Tổ quốc. Tháng 01/1955, tại Trường Đại học nhân dân Việt Nam, Bác Hồ đã nói: “Nhiệm vụ của thanh niên không phải là hỏi nước nhà đã cho mình những gì, mà phải tự hỏi mình đã làm gì cho nước nhà”. Tổng thống Mỹ John F.Kennedy cũng đã nói với thanh niên Mỹ vào ngày 20/01/1961: “Đừng hỏi Tổ quốc có thể làm gì cho bạn, hãy hỏi bạn có thể làm gì cho Tổ quốc”. Có thể tiếp cận từ góc độ này để xác định tư tưởng, quan điểm và nội dung cần sửa đổi Luật Thanh niên năm 2005.

Hoàn thiện pháp luật về công khai, minh bạch, khách quan trong tuyển dụng công chức, viên chức ở Việt Nam

Ngày đăng 08/05/2020
Bài viết phân tích thực trạng quy định và tổ chức thực hiện quy định pháp luật về công khai, minh bạch, khách quan trong tuyển dụng; đề xuất một số kiến nghị nhằm đảm bảo công khai, minh bạch, khách quan trong tuyển dụng công chức, viên chức trong thời gian tới.

Tiêu điểm

Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật - nền tảng tư tưởng chỉ đạo xây dựng, hoàn thiện nhà nước và pháp luật Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng

Nhân dịp kỷ niệm 130 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2020), đồng chí Lê Vĩnh Tân, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Ban Cán sự đảng, Bộ trưởng Bộ Nội vụ có bài viết: "TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT - NỀN TẢNG TƯ TƯỞNG CHỈ ĐẠO XÂY DỰNG, HOÀN THIỆN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM DƯỚI SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG". Tạp chí Tổ chức nhà nước trân trọng giới thiệu bài viết của Bộ trưởng.