22/01/2018 02:47
Kinh nghiệm phát huy vai trò quản lý phát triển xã hội của chính quyền cơ sở ở một số nước trên thế giới

Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển xã hội (PTXH) và quản lý hiệu quả PTXH có tầm quan trọng đặc biệt. PTXH bao trùm mọi mặt đời sống con người, là quá trình hiện thực hóa các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo hiến pháp và pháp luật của nhà nước cũng như các thỏa thuận pháp lý quốc tế; là sự thể hiện sâu sắc bản chất chính trị - xã hội của mỗi quốc gia, dân tộc. Do vậy, PTXH và quản lý PTXH là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của chính quyền nhà nước nói chung, trong đó có chính quyền cơ sở. 

Chính quyền cơ sở ở Nhật Bản luôn quan tâm đến môi trường phát triển cho trẻ em. Ảnh: internet

Ở Việt Nam, thực hiện chương trình cải cách hành chính nhà nước, chính quyền cơ sở đã từng bước nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng phục vụ nhân dân. Tuy nhiên, trước yêu cầu PTXH và quản lý PTXH ở cơ sở trong bối cảnh mới, tổ chức và hoạt động của chính quyền cơ sở đang bộc lộ những hạn chế, bất cập nhất định. Do vậy, để phát huy hơn nữa vai trò, hiệu quả quản lý PTXH của chính quyền cơ sở, bên cạnh việc tổng kết, đánh giá thực tiễn trong nước, cần nghiên cứu những kinh nghiệm phong phú, đa dạng của các nước trên thế giới. Qua đó, có thể rút ra một số kinh nghiệm đối với Việt Nam.

1. Xác định rõ, đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của chính quyền xã đối với quản lý phát triển xã hội

Tại Trung Quốc, chính quyền hương, trấn có vai trò rất quan trọng, vừa liên quan tới nhà nước vừa liên quan đến người dân: “Quản lý của nhà nước đối với xã hội nông thôn tốt hay xấu, là do những việc làm trong thực tế của chính quyền cơ sở thôn dân. Đồng thời, trong đời sống thường nhật, quần chúng nông dân cũng chủ yếu thông qua tổ chức chính quyền hương, trấn phát sinh các mối quan hệ với nhà nước”(1).

Tại Thái Lan, Hiến pháp quy định: “Vai trò của tổ chức chính quyền địa phương như là một nhà cung cấp chính các dịch vụ công cộng và nó được khuyến khích để tham gia vào việc ra các quyết định giải quyết các vấn đề ở địa phương”(2).

Tại Hàn Quốc, Hiến pháp quy định: “Chính quyền địa phương giải quyết các vấn đề hành chính liên quan đến an sinh của dân cư địa phương, quản lý tài sản và có thể đề ra các quy định liên quan đến tự chủ địa phương trong phạm vi luật định”(3). Chính quyền cơ sở cung cấp dịch vụ cho người dân thông qua hệ thống khu vực hành chính.

Tại Nhật Bản, Luật chính quyền địa phương quy định chính quyền cơ sở có chức năng, nhiệm vụ cụ thể: đăng ký hộ khẩu và tạm trú; xây dựng cơ sở vật chất và quản lý các trung tâm chăm sóc hàng ngày như nhà trẻ, trường học, thư viện, các hội trường công cộng; bảo trì và quản lý các cơ sở xử lý rác thải, nước thải, công trình cấp nước, thoát nước; phát triển và cải thiện đường giao thông, công viên; dịch vụ phòng cháy, chữa cháy và cảnh sát.

Ở nước ta, theo quy định của pháp luật hiện hành, chính quyền cấp xã có rất nhiều nhiệm vụ, quyền hạn trong PTXH, từ giáo dục, y tế, văn hóa, lao động việc làm, chăm lo phụ nữ, trẻ em, bảo vệ môi trường, an ninh, trật tự an toàn xã hội cho đến chống “diễn biến hòa bình”… Nhìn chung các nhiệm vụ, quyền hạn này chưa cụ thể, khó xác định chính xác về phạm vi thẩm quyền và trách nhiệm cũng như có phần khá giống với nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền cấp huyện, cấp tỉnh và thực tế chính quyền cấp xã chủ yếu chỉ tham gia, phối hợp, đôn đốc việc thực hiện. Do vậy, cần phải xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của chính quyền cơ sở đối với PTXH và quản lý PTXH ở cơ sở và phải được thể chế hóa về mặt pháp luật để có cơ sở pháp lý cho hoạt động của chính quyền và sự giám sát của người dân đối với các hoạt động này. Theo đó, cần phân biệt rõ 2 chức năng khác nhau của chính quyền cơ sở:

- Chức năng quản lý PTXH với vai trò là cơ quan công quyền nhà nước ở địa phương (còn gọi là chức năng quản lý nhà nước đối với PTXH).

- Chức năng tổ chức, hướng dẫn, tham gia thực hiện các hoạt động PTXH với vai trò là một trong các chủ thể chịu trách nhiệm (còn gọi là chủ thể cung ứng dịch vụ công) đối với PTXH.

Từ đó, cần xác định cụ thể các nhiệm vụ, công việc và phạm vi, mức độ thực hiện từng loại nhiệm vụ (loại nhiệm vụ riêng có, loại nhiệm vụ chính, loại nhiệm vụ tham gia, phối hợp, loại nhiệm vụ kiểm tra, giám sát…) của chính quyền cơ sở trong PTXH và quản lý PTXH trên địa bàn.

2. Tăng cường và hoàn thiện phân quyền, phân cấp hợp lý, đảm bảo quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong quản lý phát triển xã hội

Thực tiễn cho thấy, ngày càng có nhiều quốc gia áp dụng mô hình phân quyền và tự quản địa phương; theo đó, chính quyền địa phương, nhất là chính quyền cơ sở được trao nhiều quyền tự chủ, tự quản trong thực hiện chức năng quản lý PTXH đáp ứng yêu cầu của người dân, cộng đồng địa phương.

Tại Thái Lan, Hiến pháp năm 2007 quy định: “Nhà nước giao quyền tự chủ cho các địa phương phù hợp với các nguyên tắc của chính phủ tự trị, dựa trên ý chí của nhân dân ở địa phương và phát huy vai trò của tổ chức chính quyền địa phương như là một nhà cung cấp chính của các dịch vụ công cộng và nó được khuyến khích để tham gia vào việc ra quyết định giải quyết các vấn đề ở địa phương”(4). Tại Nhật Bản, Luật chính quyền địa phương quy định: cơ quan chính quyền địa phương các cấp có vai trò và trách nhiệm thực hiện các chức năng quản lý ở địa phương trên cơ sở độc lập hoặc cùng phối hợp với nhà nước. Vai trò chính quyền cơ sở ở Cộng hòa liên bang Đức trong quản lý PTXH thể hiện ở các nguyên tắc như: đảm bảo khả năng giải quyết các nhiệm vụ hành chính độc lập; có hệ thống nhân sự giải quyết được những công việc chuyên sâu; áp dụng những phương tiện, công cụ hiện đại trong hoạt động hành chính đạt hiệu quả kinh tế cao nhất; tiếp tục phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng thông qua kế hoạch và sự định hướng với những biện pháp cụ thể; bảo đảm sự gắn kết của người dân với hệ thống hành chính(5). Hiến pháp hiện hành của Cộng hòa Pháp quy định: “Không một đơn vị hành chính lãnh thổ nào có thể thực hiện quyền lực của mình thay cho một đơn vị hành chính lãnh thổ khác, trừ những trường hợp luật định khi thực hiện những nhiệm vụ cần phối hợp cộng đồng…”(6).

Kinh nghiệm một số nước cho thấy, chính quyền cấp cơ sở chỉ có thể thực hiện có kết quả, hiệu quả nhiệm vụ quản lý PTXH khi họ được trao đủ thẩm quyền cần thiết, nhất là thẩm quyền quyết định về nguồn lực tài chính và nhân sự. Ở nhiều quốc gia, chính quyền cơ sở còn được quyền ban hành một số chính sách, cơ chế riêng của địa phương trong PTXH, kể cả chính sách, cơ chế về quản lý tài chính - ngân sách và tổ chức – nhân sự.

Trong điều kiện ở nước ta hiện nay, để phát huy vai trò, trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong PTXH và quản lý PTXH, cần tăng cường phân quyền, phân cấp quản lý nhiều hơn, rõ hơn cho chính quyền cấp xã về nguồn thu, nhiệm vụ chi; về sử dụng và quản lý nhân lực (cán bộ, công chức cấp xã và những người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã), cũng như về thẩm quyền quản lý một số lĩnh vực PTXH liên quan trực tiếp đến người dân địa phương.

Đồng thời, cần quan tâm đến việc xây dựng, củng cố các thiết chế tự quản, tự chịu trách nhiệm của cộng đồng thôn, làng, ấp, bản trong việc tham gia PTXH và quản lý PTXH trên địa bàn. Tuy nhiên, phát huy vai trò, trách nhiệm của cộng đồng thôn, làng, ấp, bản không nên theo hướng nhà nước hóa, hành chính hóa, biến các đơn vị tự quản này thành một cấp hành chính, mà phải tạo cơ sở để các tổ chức tự quản của cộng đồng chịu trách nhiệm và chịu sự giám sát trực tiếp của người dân và cộng đồng, như kinh nghiệm xây dựng tổ chức cấp thôn của Trung Quốc hiện nay.

3. Đa dạng hóa các mô hình quản lý phát triển xã hội của chính quyền cơ sở, đáp ứng yêu cầu của người dân và cộng đồng

Mỗi địa phương, mỗi vùng, miền, khu vực lãnh thổ đều có các đặc điểm, điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, phong tục tập quán, truyền thống khác nhau. Để đáp ứng yêu cầu phong phú, đa dạng của người dân ở các địa bàn khác nhau, cần đa dạng hóa các mô hình quản lý PTXH khác nhau, phù hợp với không gian, thời gian và điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của mỗi địa phương. Đồng thời phải trân trọng, hỗ trợ những sáng kiến trong quản lý PTXH từ cơ sở, từ cộng đồng và kịp thời tổng kết rút kinh nghiệm để nhân rộng, tạo sức sống và hướng tới thành công của các mô hình quản lý PTXH ở cơ sở.

 Trong điều kiện hiện nay, để đa dạng hóa các mô hình quản lý PTXH của chính quyền cơ sở ở nông thôn, nên đầu tư nghiên cứu, tiếp thu những điểm hợp lý của mô hình chính quyền địa phương tự quản đang được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia, phù hợp với điều kiện cụ thể của nước ta. Đây là một trong những điều kiện tiên quyết để chính quyền cơ sở có thể quyết định lựa chọn và áp dụng những mô hình quản lý PTXH phù hợp với năng lực và hoàn cảnh cụ thể của từng địa phương.

4. Đầu tư cơ sở hạ tầng, phát triển, đa dạng hóa ngành nghề nông nghiệp, tạo điều kiện nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân ở nông thôn

Chính quyền cơ sở ở Trung Quốc, Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản… đều hướng trọng tâm vào việc đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế, xã hội (công trình giao thông, điện, nước sinh hoạt, xử lý nước, rác thải, trường học, trạm y tế, công trình văn hóa xã hội công cộng…) cho khu vực nông thôn. Ở Việt Nam, khu vực nông thôn hiện đang chiếm một không gian lãnh thổ rất rộng lớn, nhưng trình độ phát triển kinh tế - xã hội còn thấp so với khu vực đô thị, nhất là về phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, một tiền đề quan trọng, chủ yếu thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống cho người dân và cộng đồng. Do vậy, chính quyền xã cần đặt trọng tâm vào việc tạo nguồn lực hoặc hỗ trợ, tạo điều kiện và vận động người dân, các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội tham gia phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn, chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi, phát triển các ngành nghề truyền thống, thế mạnh của địa phương, chăm lo đầu vào và đầu ra cho sản xuất, kinh doanh sản phẩm nông nghiệp; góp phần xây dựng nông thôn mới theo các mô hình phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của mỗi địa phương, nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân vùng nông thôn, rút ngắn dần khoảng cách phát triển so với các vùng đô thị, hướng tới phát triển đất nước bền vững.

5. Xây dựng chính quyền cơ sở gắn bó mật thiết với người dân, thúc đẩy sự tham gia của người dân vào các hoạt động quản lý phát triển xã hội

PTXH và quản lý PTXH ở cơ sở liên quan trực tiếp đến đời sống vật chất và tinh thần của người dân, do vậy sự gắn bó mật thiết của chính quyền cơ sở với người dân, thực hiện dân chủ hóa, thúc đẩy sự tham gia và giám sát của người dân đối với các hoạt động này là một tất yếu khách quan, là điều kiện để đảm bảo sự thành công của chính quyền cơ sở trong quản lý PTXH trên địa bàn. Kinh nghiệm thực hiện phong trào “Mỗi làng mỗi sản phẩm” ở Nhật Bản hay phong trào Nông thôn mới (Saemaul Undong) ở Hàn Quốc cho thấy “Yếu tố làm nên thành công của phong trào Saemaul Undong là đã phát huy được vai trò chủ thể của người dân, mọi tiêu chí lựa chọn dự án đều xuất phát từ lợi ích của người dân. Đây là những kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam và các nước đang phát triển khác tham khảo”(7).

Ở nước ta, nhìn chung, một bộ phận người dân chưa tích cực, tự nguyện tham gia như là chủ thể đích thực của các chương trình, dự án PTXH và quản lý PTXH mà vẫn coi đây như là trách nhiệm riêng của nhà nước và chính quyền các cấp. Điều đó một phần là do chưa có cơ chế, chính sách đầy đủ, đồng bộ, phù hợp, chưa khơi dậy được tinh thần tự quản, tự chủ của người dân và cộng đồng trong quản lý PTXH ở cơ sở. Mặt khác, chừng nào chính quyền cơ sở chưa thực sự gắn bó trực tiếp với người dân, thì chưa thể thu hút được đông đảo các tầng lớp dân cư địa phương tích cực tham gia thực hiện và quản lý các chương trình, dự án PTXH, trở thành như một nhu cầu, nghĩa vụ có tính tự giác, tự nguyện của mỗi người dân, mỗi cộng đồng.

Để đảm bảo dân chủ và thu hút người dân tham gia rộng rãi các hoạt động quản lý PTXH, vấn đề công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình được đặt ra như một tất yếu khách quan, một yêu cầu quan trọng đối với mọi hoạt động của bộ máy và quan chức chính quyền. Theo đó, chính quyền cơ sở phải thật sự minh bạch, công khai trong tổ chức và hoạt động của mình, đề cao trách nhiệm giải trình trước người dân về các chương trình, kế hoạch và tổ chức thực hiện cũng như trong sử dụng các nguồn lực cần thiết, đảm bảo cho mọi người dân đều được biết và được tiếp cận với các hoạt động quản lý PTXH trên địa bàn. Đồng thời cần có các cơ chế, chính sách cụ thể, hữu hiệu đảm bảo sự giám sát trực tiếp của người dân, của cộng đồng, hoặc thông qua các tổ chức đại diện của mình đối với việc thực nhiệm vụ quản lý PTXH của chính quyền cơ sở.

6. Kiện toàn tổ chức bộ máy và bố trí, đào tạo nhân lực của chính quyền cơ sở đủ năng lực thực thi các nhiệm vụ quản lý phát triển xã hội ở địa phương

Nhìn chung, chính quyền cơ sở ở các quốc gia đều có bộ máy và biên chế nhân lực khá hoàn chỉnh, đồng bộ, trong khi ở Việt Nam, bộ máy chính quyền cấp xã còn khá đơn giản, chưa có các bộ phận chuyên môn giúp UBND mà chỉ có một số công chức đảm nhận các chức danh chuyên môn. Để có thể phát huy vai trò quản lý PTXH của chính quyền xã, cần tiếp tục nghiên cứu kiện toàn tổ chức bộ máy và biên chế nhân lực của UBND cấp xã, đảm bảo quyền chủ động, sáng tạo của chính quyền cơ sở trong giải quyết các vấn đề có liên quan PTXH ở cơ sở. Tuy nhiên, chính quyền cấp xã ở nước ta hiện nay không nhất thiết phải hình thành một bộ máy riêng với nhiều phòng, ban khác nhau vì các lý do: quy mô xã, thị trấn ở Việt Nam nhỏ; nhiều nhiệm vụ của chính quyền cấp xã cũng được quy định như chính quyền cấp huyện (y tế, giáo dục, lao động việc làm, bảo vệ môi trường, văn hóa - xã hội…); mô hình tổ chức chính quyền nhà nước vẫn mang tính chất tập quyền, theo nguyên tắc tập trung dân chủ, chưa áp dụng thiết chế phân quyền và tự quản địa phương nên chính quyền cơ sở chỉ là một bộ phận của chính quyền nhà nước ở địa phương, chủ yếu phụ thuộc vào chính quyền cấp trên mà ít có tính tự chủ, tự quản, tự chịu trách nhiệm như thông lệ chung của nhiều nước trên thế giới. Do vậy, cần thiết phải đầu tư nghiên cứu cải cách mô hình tổ chức, cơ chế vận hành bộ máy chính quyền cấp cơ sở ở nước ta theo hướng vừa đảm bảo được tính thống nhất của chính quyền nhà nước, vừa đảm bảo được tính tự quản, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cộng đồng và người dân địa phương; nghĩa là xây dựng chính quyền cơ sở là chính quyền lưỡng tính: tính nhà nước và tính tự quản của cộng đồng làng xã.

Bên cạnh đó, cần quan tâm nhiều hơn đến việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức của chính quyền cấp xã về kiến thức, kỹ năng, trách nhiệm PTXH và quản lý PTXH./.

PGS.TS. Nguyễn Minh Phương -  Phó hiệu trưởng Trường Đại học Nội vụ Hà Nội

---------------------------

Ghi chú:

(1) Ngô Lý Tài: “Cải cách và xây dựng lại - Nghiên cứu chế độ hương trấn Trung Quốc” [M]. Nxb giáo dục cao đẳng, Bắc Kinh, 2010, tr.17.

(2),(4) Hiến pháp Thái Lan năm 2007, Mục 281.

(3) Hiến pháp Hàn Quốc năm 1988, Điều 117. Xem Tuyển tập Hiến pháp một số nước – Văn phòng Quốc hội, Trung tâm Thông tin, thư viện và Nghiên cứu khoa học. H.2011.

(5) Nguyễn Kim Thoa - Nguyễn Sĩ Đại, Tổ chức hành chính địa phương Cộng hòa Liên bang Đức, Nxb Tư pháp, H.2006.

(6) Hiến pháp Cộng hòa Pháp, Khoản 5 Điều 7.

(7) Phát biểu của Chủ tịch nước Trương Tấn Sang tại Sự kiện cấp cao về mô hình phát triển nông thôn mới và cộng đồng bền vững trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Liên hợp quốc thông qua Chương trình nghị sự 2030 về phát triển bền vững, ngày 26/9/2015./.

[724]
Kinh nghiệm phát huy vai trò quản lý phát triển xã hội của chính quyền cơ sở ở một số nước trên thế giớiChính quyền cơ sở ở Nhật Bản luôn quan tâm đến môi trường phát triển cho trẻ em. Ảnh: internet   Ở Việt Nam, thực hiện chương trình cải cách hành chính nhà nước, chính quyền cơ sở đã từng bước nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý
Share on Facebook   Share on Twitter Share on Google Share on Buzz        Quay lại   Gửi đi   In trang này   Về đầu trang
TIN MỚI NHẤT
Hà Nội: Dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm
Ninh Thuận: Lấy sự hài lòng của người dân, tổ chức làm thước đo về hiệu quả cải cách hành chính
Thủ tướng phê duyệt tổng biên chế công chức năm 2019
Các tin khác
Tin hoạt động Tổ chức nhà nước
(15/08/2018 03:31)
Bộ Nội vụ tổ chức Hội nghị chuyên đề về công tác xây dựng pháp luật
Sáng 15/8, tại trụ sở Bộ, Bộ Nội vụ tổ chức Hội nghị chuyên đề về công tác xây dựng pháp luật. Bộ trưởng Bộ Nội vụ  ...
Tin mới nhất

Lần đầu tiên công bố Báo cáo chi phí tuân thủ thủ tục hành chính

Giám sát an toàn hệ thống CNTT phục vụ Chính phủ điện tử

Quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Tổng cục Đường bộ Việt Nam

Phú Yên: Tiếp tục nâng cao hiệu quả Cổng dịch vụ công trực tuyến

Bộ Nội vụ tổ chức Hội nghị chuyên đề về công tác xây dựng pháp luật

Tăng cường kỷ cương, siết chặt kỷ luật trong mọi hoạt động công vụ

Kết luận của Bộ Chính trị về thực hiện một số mô hình thí điểm theo Nghị quyết số 18 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII

Thông tin tuyên truyền

Tổng Biên tập: Nguyễn Đức Tuấn
Trụ sở tòa soạn: Số 8 Tôn Thất Thuyết, Cầu Giấy, Hà Nội
Điện thoại: 0804 6422, 0804 6543; Fax: 0804 6621 - Email: Tapchitcnn@moha.gov.vn
Bản quyền thuộc Tạp chí Tổ chức nhà nước - Bộ Nội vụ
Giấy phép xuất bản: Số 407/GP-BTTT ngày 27/9/2013 của Bộ Thông tin và Truyền thông

®Tạp chí điện tử Tổ chức nhà nước là cơ quan báo chí của Bộ Nội vụ, có chức năng thông tin, tuyên truyền các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.